وقتی دندان‌های بالا و پایین هنگام بستن دهان درست روی هم قرار نمی‌گیرند، دندانپزشکان از اصطلاح مال‌اکلوژن یا ناهنجاری اکلوژن استفاده می‌کنند. این ناهنجاری‌ها گاهی فقط ظاهر لبخند را تحت تأثیر قرار می‌دهند و گاهی روی جویدن، صحبت کردن، تنفس و حتی تناسب صورت اثر می‌گذارند. شناخت نوع مشکل اولین قدم برای انتخاب درمان درست است. در این راهنما انواع ناهنجاری‌های دندانی و فکی، علت‌های آن‌ها، زمان مناسب درمان و نقش ارتودنسی کودکان را مرور می‌کنیم.
ناهنجاری دندانی یا فکی؟ تفاوت مهمی که درمان را تعیین می‌کند
برخی ناهنجاری‌ها فقط دندانی‌اند؛ یعنی فک‌ها اندازه و موقعیت درستی دارند اما دندان‌ها نامرتب‌اند، مثل شلوغی یا فاصله. برخی دیگر اسکلتی‌اند؛ یعنی خود فک بالا یا پایین بزرگ‌تر، کوچک‌تر، جلوتر یا عقب‌تر از حد طبیعی است. بسیاری از بیماران ترکیبی از این دو را دارند. ناهنجاری‌های دندانی در هر سنی با ارتودنسی قابل‌اصلاح‌اند، اما ناهنجاری‌های اسکلتی را فقط در دوران رشد می‌توان با دستگاه‌های ارتوپدی هدایت کرد و در بزرگسالی معمولاً جراحی لازم است.
به همین دلیل، دندانپزشک ارتودنسی پیش از درمان با رادیوگرافی سفالومتری رابطه فک‌ها را تحلیل می‌کند. اصول کلی درمان ارتودنسی را در راهنمای کامل ارتودنسی دندان آورده‌ایم.
انواع اصلی ناهنجاری‌ها
دندانپزشکان ناهنجاری‌ها را بر اساس رابطه دندان‌های آسیای بالا و پایین در سه کلاس اصلی دسته‌بندی می‌کنند. کلاس یک یعنی رابطه فک‌ها طبیعی است اما دندان‌ها ممکن است شلوغ یا با فاصله باشند. کلاس دو یعنی فک یا دندان‌های بالا جلوتر از پایین‌اند و کلاس سه یعنی فک یا دندان‌های پایین جلوترند. در کنار این دسته‌بندی، مشکلاتی مثل کراس‌بایت، اپن‌بایت و دیپ‌بایت هم وجود دارند.
- اوربایت و جلوزدگی دندان‌های بالا (معمولاً کلاس دو).
- آندربایت و جلو بودن فک پایین (کلاس سه).
- کراس‌بایت؛ بسته شدن دندان‌های بالا داخل دندان‌های پایین.
- اپن‌بایت؛ باز ماندن فاصله بین دندان‌های جلو.
- دیپ‌بایت؛ پوشش بیش از حد دندان‌های پایین.
- شلوغی و فاصله بین دندان‌ها.
اوربایت و آندربایت
اوربایت یا جلوزدگی دندان‌های بالا یکی از شایع‌ترین ناهنجاری‌هاست و ممکن است به دلیل عقب بودن فک پایین، جلو بودن فک بالا یا فقط زاویه دندان‌ها باشد. آندربایت یعنی دندان‌های پایین جلوتر از دندان‌های بالا بسته می‌شوند که اغلب به رشد بیش از حد فک پایین یا کم‌رشدی فک بالا مربوط است. علت‌ها، نشانه‌ها و روش‌های درمان این دو را در اوربایت و آندربایت مفصل توضیح داده‌ایم.
کراس‌بایت، اپن‌بایت و دیپ‌بایت
کراس‌بایت ممکن است فقط یک دندان یا یک طرف دهان را درگیر کند و در کودکان گاهی باعث انحراف فک پایین هنگام بستن دهان می‌شود. اپن‌بایت اغلب با عادت‌هایی مثل مکیدن انگشت یا فشار زبان ارتباط دارد و دیپ‌بایت می‌تواند به لثه پشت دندان‌های بالا آسیب بزند. هر سه را در کراس‌بایت، اپن‌بایت و دیپ‌بایت شرح داده‌ایم.
شلوغی و فاصله دندان‌ها
شلوغی وقتی رخ می‌دهد که فضای فک برای جا گرفتن همه دندان‌ها کافی نباشد و فاصله برعکس، نتیجه فضای اضافه یا دندان‌های کوچک است. این دو شایع‌ترین دلیل مراجعه بزرگسالان به ارتودنسی‌اند. درباره روش‌های درمان، از جمله نیاز یا عدم نیاز به کشیدن دندان، در شلوغی و فاصله دندان‌ها نوشته‌ایم.
دندان‌های نهفته
گاهی دندانی، به‌ویژه دندان نیش بالا، در استخوان فک گیر می‌کند و درنمی‌آید. ارتودنسی با ایجاد فضا و همکاری جراح، می‌تواند این دندان را به جای خود هدایت کند. تشخیص زودهنگام در کودکی شانس موفقیت را بالا می‌برد. جزئیات را در دندان نیش نهفته و بیرون‌زده بخوانید.
علت‌های ناهنجاری‌های دندانی و فکی
ژنتیک نقش مهمی در اندازه و شکل فک‌ها دارد؛ اگر والدین فک پایین جلوآمده یا دندان‌های شلوغ داشته باشند، احتمال آن در فرزندان بیشتر است. اما عوامل محیطی هم مهم‌اند. عادت‌های دهانی مثل مکیدن طولانی انگشت یا پستانک، تنفس دهانی به دلیل گرفتگی بینی یا لوزه‌های بزرگ، فشار زبان و از دست رفتن زودهنگام دندان‌های شیری می‌توانند رشد طبیعی فک و دندان‌ها را مختل کنند. درباره این عادت‌ها و نقش فضانگهدار در عادت‌های دهانی کودکان و فضانگهدار توضیح داده‌ایم.
چرا معاینه ارتودنسی در کودکی مهم است؟
در کودکان، فک‌ها هنوز در حال رشدند و این رشد را می‌توان هدایت کرد. فک بالای باریک را می‌توان با گشادکننده پهن کرد، رشد فک پایین عقب‌رفته را با دستگاه‌های فانکشنال تحریک کرد و عادت‌های مضر را پیش از آنکه آسیب جدی بزنند، اصلاح کرد. به همین دلیل توصیه رایج این است که اولین معاینه ارتودنسی حدود هفت سالگی انجام شود. همه کودکان در این سن به درمان نیاز ندارند، اما تشخیص به‌موقع، فرصت درمان ساده‌تر را فراهم می‌کند.
ارتودنسی کودکان و دستگاه‌های آن را در راهنمای ارتودنسی کودکان و درمان‌هایی که رشد استخوان فک را هدایت می‌کنند را در راهنمای ارتوپدی فک معرفی کرده‌ایم.
درمان ناهنجاری‌ها در بزرگسالان
در بزرگسالان، ناهنجاری‌های دندانی با انواع ارتودنسی ثابت و نامرئی قابل‌اصلاح‌اند. اما در ناهنجاری‌های اسکلتی شدید، ارتودنسی به‌تنهایی فقط می‌تواند دندان‌ها را برای جبران موقعیت فک‌ها جابه‌جا کند و گاهی این جبران نتیجه زیبا یا پایداری ندارد. در این شرایط، ترکیب ارتودنسی با جراحی فک (ارتوگناتیک) پیشنهاد می‌شود؛ ارتودنسی پیش از جراحی دندان‌ها را آماده می‌کند و پس از جراحی، تنظیم نهایی را انجام می‌دهد.
چه کسی ناهنجاری‌ها را درمان می‌کند؟
ناهنجاری‌های ساده دندانی ممکن است توسط دندانپزشک عمومی باتجربه درمان شوند، اما مشکلات اسکلتی، درمان کودکان در دوران رشد و موارد نیازمند جراحی، تخصص ارتودانتیست را می‌طلبد. معیارهای انتخاب را در راهنمای انتخاب متخصص ارتودنسی بخوانید.
اگر برای فرزندتان دنبال دندانپزشک هستید، فهرست‌هایی مثل بهترین دندانپزشک ارتودنسی کودکان در تهران، بهترین دندانپزشک ارتودنسی کودکان در اصفهان و بهترین دندانپزشک ارتودنسی کودکان در قزوین را ببینید.
تشخیص ناهنجاری‌ها چطور انجام می‌شود؟
تشخیص ناهنجاری‌ها با معاینه بالینی شروع می‌شود؛ دندانپزشک نحوه بسته شدن دندان‌ها، نیم‌رخ صورت، تقارن و حرکت فک را بررسی می‌کند. سپس رادیوگرافی پانورامیک برای دیدن همه دندان‌ها، از جمله دندان‌های رویش‌نیافته، و رادیوگرافی سفالومتری برای اندازه‌گیری رابطه فک‌ها با جمجمه درخواست می‌شود. قالب یا اسکن دیجیتال دندان‌ها و عکس‌های صورت هم اطلاعات تکمیلی می‌دهند.
در کودکان، ارزیابی مرحله رشد هم اهمیت دارد؛ چون اثر دستگاه‌های ارتوپدی به زمان درمان بستگی دارد. با کنار هم گذاشتن این اطلاعات، دندانپزشک تعیین می‌کند مشکل دندانی است یا اسکلتی، چه زمانی باید درمان را شروع کرد و کدام روش بیشترین شانس موفقیت را دارد.
پرسش‌های رایج
آیا همه ناهنجاری‌ها نیاز به درمان دارند؟
نه. برخی ناهنجاری‌های خفیف فقط جنبه ظاهری دارند و درمان آن‌ها انتخابی است. اما مشکلاتی که روی جویدن، لثه یا رشد فک اثر دارند بهتر است درمان شوند.
آیا ناهنجاری فکی ارثی است؟
ژنتیک نقش مهمی دارد، اما عوامل محیطی مثل عادت‌های دهانی هم اثرگذارند.
اولین معاینه ارتودنسی در چه سنی باشد؟
حدود هفت سالگی توصیه می‌شود.
آیا ناهنجاری اسکلتی در بزرگسالان بدون جراحی درمان می‌شود؟
در موارد خفیف ارتودنسی می‌تواند آن را جبران کند؛ در موارد شدید معمولاً جراحی لازم است.
تنفس دهانی چه ارتباطی با ناهنجاری فک دارد؟
تنفس دهانی طولانی‌مدت در کودکان ممکن است باعث باریک شدن فک بالا و تغییر الگوی رشد صورت شود.
جمع‌بندی
ناهنجاری‌های دندانی و فکی طیف گسترده‌ای دارند؛ از شلوغی ساده تا ناهماهنگی‌های اسکلتی. تشخیص نوع مشکل، به‌ویژه تفاوت دندانی و اسکلتی، روش درمان را تعیین می‌کند. معاینه به‌موقع در کودکی بهترین فرصت برای درمان ساده‌تر است و در بزرگسالان هم ارتودنسی، گاهی همراه با جراحی، می‌تواند تقریباً همه این مشکلات را اصلاح کند.
لیست بهترین دندانپزشکان ارتودنسی در شهرهای مختلف